Akarsular;
çöller, kutup bölgeleri
ve yüksek dağların üst kısımları
hariç yer yüzünde şekillendirici
etkisi en fazla olan dış kuvvettir.
Akarsular bu işlevlerini aşındırma ve biriktirme yollarıyla gerçekleştirir.
AKARSULARDA
AŞINDIRMA
Kimyasal
aşındırma:
Akarsuyun geçtiği yerlerdeki kolay eriyebilen kayaları eriterek
beraberinde taşıması olayıdır.
Mekanik
aşındırma: Akarsuların geçtikleri
sahalarda kazarak, kopararak yaptıkları aşındırmaya denir. En yaygın aşındırma
şeklidir.
Mekanik
Aşındırmada Etkili Olan Faktörler
Akarsu yatak eğiminin
ve akış hızının fazla olması,
Akarsuyun akımının
yüksek olması,
Akarsuyun yük
miktarının fazla olması,
Akarsuyu yatağı
çevresindeki bitki örtüsünün cılız olması
Akarsu yatağındaki
kayaların kolay aşınabilir olması mekanik aşındırmayı artırır.
Akarsularda aşındırma
daha çok ağızdan kaynağa
doğru olur. Buna geriye aşındırma
denir. Akarsu bu işlev sırasında , yatağını derine ve yana doğru aşındırır.
Eğimli yamaçlarda daha çok derine
aşındırma yaparken, eğimin az
olduğuyerlerdeyana aşındırma
yapar.
Not
Denize dökülen
bir akarsu yatağını en son deniz seviyesine kadar aşındırır. Buna
taban seviyesi
(genel kaide seviyesi) denir. Göle dökülen akarsu da yatağını en
son göl seviyesine kadar yapar. Buna da yerel
kaide seviyesi denir.
Denge
Profili
Akarsuların
yatağını ağızdan kaynağa doğru geri aşındırarak düzleştirmesiyle
oluşan iç bükey eğriye denir.
Türkiye
akarsuları denge profiline ulaşmamışlardır. Sebebi
: Türkiye’nin bugünkü yer şekillerinin
yakın bir dönemde oluşmuş olmasıdır.
Denge
Profiline Kavuşan Akarsuyun Özellikleri
Yatak eğimi azdır.
Akış hızıve enerji potansiyeli azdır.
Aşındırma gücü
azalmıştır.
Taşımacılığa
elverişlidir.
Bu tür
akarsular daha çok K.Batı Avrupa
gibi eski arazilerde görülür.
AKARSULARDA
AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ
VADİ
Akarsuların
aşındırarak içinde aktığı , sürekli inişi olan yatağına denir.
Vadi
Tipleri
ÇENTİK
VADİ ("V" BİÇİMLİ)
Akarsu yatak eğiminin
fazla olduğu alanlarda derine aşındırmanın etkisiyle oluşurlar. Türkiye'de
en fazla görülen vadi şeklidir
BOĞAZ
(YARMA)VADİ
Akarsular
tarafından dağların enine yarılması sonucu oluşan ve profilleri
“u” harfine benzeyen vadilerdir. Türkiye’de en fazla Karadeniz
ve Akdeniz Bölgelerinde
görülür. Kıyı ile iç kesim arasında önemli geçit yollarıdır.
KANYON
VADİ
Daha çok
karstik arazilerde oluşan derin ve dik yamaçlı vadilerdir. Boğaz
vadilere benzerler. Ör: Göksu vadisi
ve Köprülü kanyonu.
Türkiye'nin en büyük kanyon vadisi Uşak'ta Ulubey
Kanyonu'dur.Dünyanın en büyük kanyonu ise A.B.D’deColorado( Büyük Kanyon)
kanyonudur.
Ulubey Kanyonu-Uşak
Büyük Kanyon-ABD
TABANLI
VADİ
Akarsu
yatak eğiminin az olduğu alanlarda yana aşındırmanın etkisiyle oluşur.Ör:
Ege Bölgesi
akarsu vadilerinde olduğu gibi.
MENDERES
(BÜKLÜM)
Akarsu yatak eğiminin
az olduğu alanlarda , akarsuyun büklümler yaparak akması sonucu oluşurlar.
Akarsularda
menderes olayı en fazla Ege Bölgesi'nde
görülür.
Menderesler
oluşturan bir akarsuyun özellikleri
Yatak eğimi
azdır.
Akış hızıve enerji potansiyeli azdır.
Aşındırma
gücü azalmıştır.
Akarsuyun
uzunluğu artmıştır.
Sık sık
yatak değiştirir.
Hem aşındırma,
hem de biriktirme yapar.
PERİBACALARI
Volkanik
arazilerde ( kalın tüflü arazilerde)
Sel aşındırması
sonucu oluşur.
Ör: En
yaygın olarak İç Anadolu
Bölgesi’nde Orta Kızılırmak
Bölümünde Nevşehir (Ürgüp,
Göreme) çevresinde görülür.
Peribacalarının
oluşmasında rüzgarların
etkisi dolaylıdır.
KIRGIBAYIR
(Badland: Kötü arazi)
Eğimin fazla ,
bitki örtüsünün seyrek olduğu milli, tüflü arazilerde sel sularının
araziyi çok sık bir şekilde yarması ile oluşan yer şekilleridir.
En fazla İç
Anadolu ve G.Doğu
Anadolu Bölgelerinde görülür. Bu tür
arazilerde tarım yapma imkanı yoktur.
DEV
KAZANI
Akarsuların
şelale şeklinde aktığı yerlerde, suların düşme alanında aşındırma
ile oluşan çukurluklara denir. Ör: Manavgat,Kurşunlu,
Düden
şelalelerinde olduğu gibi.
PENEPLEN
(Yontuk düz)
Yer şekillerinin
deniz seviyesine kadar aşındırılması ile ortaya çıkan hafif
dalgalı düzlüklerdir.
Türkiye’de
ova ve platoların yüksekte kalmasının sebebi: III. zaman sonlarında
peneplen haline gelen yerlerin tekrar yükselmiş olmasıdır.
PLATO
Akarsular tarafından
derince yarılmış yüksek düzlüklere denir. En fazla İç Anadolu Bölgesinde
görülür.
İç
Anadolu Bölgesi: Haymana, Cihanbeyli,
Obruk, Bozok, Uzun yayla.
Akdeniz Bölgesi:
Taşeli ve Teke platoları (Karstik arazi üzerinde oluşmuşlardır.)
G.Doğu Anadolu Bölgesi:
G. Antep ve Ş.Urfa platoları
Doğu
Anadolu Bölgesi: Erzurum-Kars platoları
(Volkanik arazi üzerinde oluşmuşlardır.)
Ege Bölgesi:
Yazılı kaya platosu (bir kısmı İç Anadolu Bölgesi'nde yer alır.)
Marmara Bölgesi:
Çatalca-Kocaeli Platoları
AKARSULARDABİRİKTİRME
Akarsu
Biriktirmesinde Etkili Olan Faktörler
Yatak eğiminin
azalması (en fazla etkili ).
Akış hızının
azalması.
Akımın düşmesi.
Yük miktarının
artması.
Akarsu yatak eğiminin
azaldığı yerde biriktirme işlemi başlar.
Akım yüksek
ikençakıl
gibi iri maddeler birikir. Kum-mil birikmesi olmaz. Akımın düştüğü
yerlerde veya dönemlerde ise kum-mil
birikmesi olur. Bundan dolayı akarsu biriktirmesi ile oluşanyer şekillerinin yapısı incelendiğinde akarsuyun
akımı ve akım
düzeni(rejimi)
hakkında genel bilgileri elde edebiliriz.
BİRİKTİRME
ŞEKİLLERİ
BİRİKİNTİ
KONİSİ (YELPAZESİ)
Dağ yamaçlarından
inen suların , eğimin azaldığı
dağ eteklerinde taşıdığı materyalleri biriktirmesi ile oluşan yer yüzü
şekilleridir.
DAĞ
ETEĞİ OVASI
Birikinti
konilerinin birleşmesi sonucu oluşan hafif dalgalı düzlüklere denir.
İç Anadolu Bölgesi'nin kuzey ve güneyindeki dağ eteklerinde bu şekilde
oluşmuş düzlükler vardır.
DAĞ
İÇİ OVASI
Etrafı dağlarla
çevrili çukur alanlara inen akarsu ve derelerin taşıdıkları
malzemeleri yatak eğimlerinin azaldığı yerde biriktirmesi sonucu oluşan
düzlüklerdir. Bu tür düzlükler Doğu
Anadolu Bölgesi'nde yaygındır.
DELTA
OVASI
Akarsuların taşıdığı
materyalleri denize döküldüğü yerdebiriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir.
Ör: Çukurova,
Bafra, Çarşamba, Göksu (Silifke)
gibi. Ayrıca Ege Bölgesi'ndeki çöküntü ovalarından denize dökülen
akarsu ağızlarında da delta oluşumu vardır.
Delta
ovasının oluşabilmesi için
Döküldüğü
deniz sığ olmalı (kıta sahanlığı geniş olmalı) .
Kıyı akıntısı
olmamalı.
Bol miktarda alüvyon
taşınmalı. Yani akarsu havzasında erozyon fazla olmalıdır.
Gel-git olayı
kuvvetli olmamalı.
*Okyanus kıyısından
denize dökülen hiç bir akarsu döküldüğü yerde delta ovası oluşturamaz. Sebebi;
gel-git genliğinin fazla olmasıdır.
*Türkiye’de
gel-git olayının etkili olmadığına kıyılarda oluşan delta ovaları
delil olarak gösterilebilir.
SEKİ
(TARAÇA)
Akarsuların önce
biriktirmesi, sonra tekrar aşındırması ile oluşan basamak şeklindeki düzlüklerdir.
Sekiler eski vadi
tabanlarıdır.
Akarsuyun
tekrar aşındırma yapabilmesi için: Akım
yükselmesi veya taban
seviyesinin alçalması gerekir.
TABAN
SEVİYESİ OVASI
Deniz
seviyesine yaklaşan akarsuların taşıdığı maddeleri yatağı
çevresinde biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir.
Bu ovalar
üzerindeki akarsular menderesler yaparak denize ulaşırlar. Çoğu
yerde deltalarla iç içedir.
Deltalardan ayrılan
yönü kara üzerinde birikme ile oluşmalarıdır.
Bu şekilde oluşmuş
düzlükler Ege Bölgesi’nde
vardır.
IRMAK
ADASI (KUM ADASI)
Akarsu yatak eğiminin
azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde taşınanalüvyonların yatak içinde birikmesi ile oluşur.
TÜRKİYE
AKARSULARININ GENEL ÖZELLİKLERİ
*Yatak eğimleri
fazladır.
Bunun
sonucunda;
-Akış
hızları fazladır.
-Aşındırıcı
etkileri fazladır.
-Enerji
potansiyelleri yüksektir. Hidroelektrik enerji potansiyeli en yüksek
olan bölgemiz Doğu Anadolu,
en az olan bölgemiz ise Marmara'dır.
-Ulaşıma elverişli
değillerdir.
*Rejimleri düzensizdir.
*Akımları düşüktür.
Yağışların az, havzalarının dar olmasından dolayı.
*Boyları kısadır.
Türkiye’nin bir yarım ada olması ve dağların kuzeyde ve güneyde kıyıya
paralel olmasıdır.
*Denge profiline
kavuşmamışlardır. Bu durum Türkiye’nin bugünkü yer şekillerinin
yakın bir dönemde oluşmuş olmasındandır.
*Ulaşıma
elverişli değildirler. Yatak eğimlerinin fazlaveakımlarının düşük
olmasından dolayıdır. Üzerinde kısıtlı da olsa ulaşımın tek
yapılabildiği akarsuyumuz Bartın
Çayıdır.
*Akarsularımızdan
daha çok enerji üretiminde,
içme ve
sulama suyu elde edilmesinde
yaralanmaktayız. Ayrıca balıkçılık
ve turizmde
yararlanmaktayız.
*Akarsularımız
raftingyapmaya elverişlidir.
Bu konuda en elverişli akarsular Doğu
Anadolu Bölgesi’ndedir. En elverişsiz
bölgeler ise Marmara
ve Ege
Bölgeleridir.
