SICAKLIK
Yeryüzündeki sıcaklığın
kaynağı Güneş’tir. Yeryüzünün Güneş’ten aldığı ısı miktarına
sıcaklık
denir. Termometre ile ölçülür. Sıcaklığın birimi santigrat derece (°C)
dir.
En önemli iklim
elemanıdır. Diğer iklim olaylarının
da oluşmasında sıcaklık etkilidir.
Güneşten dünyamıza
gelen enerji
sabittir.
Ancak, Güneş’ten gelen enerjinin tümü yeryüzüne kadar ulaşamaz.
Bir kısmı atmosferde tutulur, bir kısmı atmosferin yüzeyinden geri yansır.
SICAKLIK TERSELMESİ
(INVERSİON)
Kışın soğuk
ve durgun havalarda soğuk hava ağırlaşarak çukur alanlara çöker.
Sıcak hava da onun üzerinde yükselir. Böylece yükseldikçe sıcaklık
azalacağı yerde artar . Buna sıcaklık
terselmesi denir. Bu olay kışın
şehirlerde hava kirliliğini daha da artırır.
SICAKLIĞIN DAĞILIŞINDA
ETKİLİ FAKTÖRLER
1. GÜNEŞ IŞINLARININ
DÜŞME AÇISI
Işınların düşme
açısı küçüldükçe atmosferdeki yolu uzar. Tutulma artar. Sıcaklık
azalır. Ayrıca ışınlar küçük açıyla geldiğinde daha geniş alan aydınlanır
ve birim alana düşen enerji azalır.
A-ENLEM
VEYA DÜNYANIN ŞEKLİ
Enlemin veya
yerin şeklinin etkisiyle güneş ışınlarının düşme açısı
kutuplara doğru küçülür ve sıcaklık
azalır.
Sıcaklığın dağılışında
enlemin etkisine örnekler;
Ekvator çevresinden
gelen rüzgarlar sıcaklığı artırırken , kutup bölgesinden gelenler sıcaklığı
düşürür. Kutuplara yakın yerden gelen okyanus akıntıları soğuk iken,
Ekvatora yakın yerden gelenler sıcak su akıntısı şeklindedir.
Tarımın yükselti
sınırı, Toktağan kar sınırı (Daimi kar sınırı), Orman üst sınırı
ve yerleşme sınırı kutuplara doğru azalır.
Bitki örtüsü
aralıksız kuşaklar oluşturur.
Denizlerin sıcaklığı
ve tuzluluğu kutuplara doğru azalır.
Güney kıyılarımızın
sıcaklığı kuzey kıyılarımızdan daha yüksektir.
Deniz turizmi en
erken Akdeniz Bölgesi'nde başlar en uzun süre devam eder.
Akarsuların
donma süresi kutuplara doğru uzar.
***NOT***
Sıcaklık
kutuplara doğru azalması gerekirken artıyorsa veya aynı enlem üzerinde
sıcaklık farkı var ise bu durum sıcaklığın dağılışında enlemin
etkisine ters bir durumdur.
Örnek:
Dünyanın en sıcak yerlerinin dönenceler civarı olması.
Ekvatoral
bölgede daimi karlar görülmesi.
Yurdumuzda
sıcaklığın Batı Anadolu'dan Doğu Anadolu'ya doğru azalması.
Sıcaklığın
kutuplara doğru düzenli bir biçimde azalmasını engelleyen en önemli
faktör yer şekilleri ( yükselti,eğim,bakı)dir.
Ayrıca okyanus akıntılarındaki
farklılık ile denize göre konum
farkıdır.
Güneş
ışınlarının düşme açısı günün her saatinde
değişir. Gün içinde en yüksek sıcaklıklar tam öğle
vakti değil, öğleden birkaç saat sonra (12:00-14:00) görülür.
Sebebi; enerji birikimidir. Bu da güneşlenme süresi ile
ilgilidir.
Günün
en soğuk vakti, güneş doğmadan önceki vakittir. Sebebi gündüz
alınan enerjinin gece boyunca uzaya geri yansımasıdır
C-MEVSİMLER (EKSEN EĞİKLİĞİ)
Eksen eğikliğinden
dolayı güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir. Bu
değişim Ekvatora
yakın yerlerde az olduğundan, buralarda yıllık sıcaklık
farkı azdır. Ekvatordan uzaklaştıkça
değişim artar ve yıllık sıcaklık farkı da artar.
Güneş ışınlarının
düşme açısında meydana gelen değişimden dolayı Kuzey yarım kürede
en sıcak aylar ; temmuz ve ağustostur. Güney yarım kürede
ise en sıcak aylar ocak ve şubattır.
Işınların düşme
açısı eğim ve bakı durumuna göre değişir.
Bakının sıcaklık
dağılışı üzerindeki etkisi en fazla ılıman
kuşakta görülür.
Bakıdan dolayı
Türkiye’de dağların güney yamaçları
daha sıcaktır.
Bakıdan dolayı
güneşe dönük yamaçlarda;
Güneşlenme
süresi daha uzundur.Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık artar.
Güneş
ışınlarının düşme açısı daha büyüktür. Sıcaklık daha
fazladır.
Tarımın yükselti
sınırı, orman üst sınırı, toktağan kar (daimi kar ) sınırı
daha yüksektir.
Aynı tür
bitkiler daha erken olgunlaşır.
Karlar daha
erken erir.
Yükseldikçe her
200 m de 1 °C sıcaklık azalır.
Sebepleri:
Troposferin daha çok yerden yansıyan ışınlarla ısınmasıdır.
Ayrıca sıcaklığı
tutan nem ve karbondioksit gibi gazların yere yakın
yerlerde olmasıdır.
Sıcaklığın dağılışında
yükseltinin etkisine örnekler
Ekvatoral bölgede
daimi karlar görülmesi.
Yükselici
hava hareketlerinin yağış bırakması.
Yükseklere
kar yağarken, alçaklara yağmur yağması.
Bir dağ
yamacı boyunca yükseldikçe bitki örtüsünün değişmesi.
Ege ,İç
Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri’nde yetişebilen bir tarım
ürünün en geç Doğu Anadolu Bölgesi’nde hasat edilmesi.
Nem bir yerin fazla
ısınmasını ve soğumasını önler. Sıcaklık dengesini sağlar. Nemliliğin
fazla olduğu bir yerde hava geç ısınır, geç soğur. Sıcaklık farkı az
olur(Denizel iklimlerde olduğu gibi) Nemlilik az ise ; hava
çabuk ısınır, çabuk soğur. Sıcaklık
farkı fazla olur (Karasal iklimlerde olduğu gibi) . Yükseklere çıkıldıkça
nem oranı azalır. Bu sebeple yüksek bir yerde hava çabuk ısınır, çabuk
soğur. Kışın bulutlu gecelerde hava ılıktır. Sebebi yerin ısı
kaybının azalmasıdır. Kışın havanın açık olduğu günlerde hava ayaz
yapar. Yansıma ile ısı kaybı fazla olduğu için.
4.KARA VE DENİZLERİN
DAĞILIŞI ile FARKLI ISINMA ÖZELLİĞİ
Kuzey Yarım Küre'de
karalar daha fazladır. Bunun sonucunda;
Yıllık sıcaklık
ortalaması G.Y.K den 2-4 °C daha fazladır.
İzoterm eğrileri
çok fazla girinti –çıkıntı yapar.
Yıllık sıcaklık
farkı fazladır.
Karalar
denizlere göre erken ısınır , erken soğur. Denizler ise geç ısınır,
geç soğur. Bunun sonucunda;
Kışın
denizden karaya doğru esen rüzgarlar havayı ılımanlaştırırken,
yazın havayı serinletir.
Kara-deniz
meltemleri ile muson rüzgarları oluşur.
K.Y.K 'de en
sıcak dönem karalarda Temmuz
iken, denizlerde Ağustos,
en soğuk dönem karalarda Ocak
iken, denizlerde Şubat
olması kara ve denizlerin farklı ısınma özelliğinden kaynaklanır.
Genellikle
Kutuplara yakın yeden gelen akıntılar soğuk iken , Ekvator çevresinden
gelenler sıcaktır.
Okyanus
akıntılarının farklılığından dolayı
Batı
Avrupa ve K.Amerika'nın batı kıyıları aynı enlemde yer alan
Asya'nın ve K.Amerika'nın doğu kıyılarından daha sıcaktır.
Not:
Aynı enlemde ve okyanus kıyısında sıcaklık farkı oluşmuş
ise bunun en önemli sebebi okyanus akıntılarının farklılığıdır.
Okyanus akıntılarının
karşılaşım alanlarında balıkçık çok gelişmiştir. Sebebi; balıklar
için önemli besin kaynağı olan planktonların çok fazla olmasıdır.Ör:
Japonya ve Norveç.
Kutup bölgesine
yakın alanlardan gelen rüzgarlar sıcaklığı düşürürken , Ekvatora
yakın alanlardan gelenler sıcaklığı artırır.
Denizden esen
rüzgarlar kışın ılıtıcı, yazın serinletici etki yaparlar
7.Bitki
Örtüsü ve Zeminin Özelliği
Bitki örtüsü,
güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla
ısınmasını önler. Gece ise, yerden ışıyan sıcaklığın bir
bölümünü tutarak fazla soğumayı engeller. Bunun sonucunda,
bitki örtüsünün gür olduğu alanlar ile seyrek olduğu alanlar
arasında, sıcaklığın dağılışı açısından önemli farklar
ortaya çıkar.
Ayrıca
koyu renkli zeminler daha kısa sürede ısınır.
İZOTERM
HARİTALARI
GERÇEK
İZOTERM HARİTALARI
Yükseltinin
etkisi dikkate alınarak çizilen sıcaklık haritalarıdır.
İNDİRGENMİŞ
İZOTERM HARİTALARI
Her
yer deniz seviyesinde kabul edilir. Yükseltinin etkisi ortadan
kaldırılmıştır. Yani, bütün yükseltilerin sıcaklığı
her 200 m de 1 °C artırılarak deniz seviyesine indirgenir.
Sıcaklığın
farklı dağılışında yer şekillerinin (Yükselti, eğim,
bakı ve dağların uzanış doğrultusu) etkisi ortadan kaldırılarak
çizilir.
NOT
Bir
yerin gerçek sıcaklığı ile indirgenmiş sıcaklığı arasında
fark fazla ise o yerin yükseltisi fazladır. Fark az ise yükselti
de azdır
Sıcaklık İle
ilgili Problemler
Örnek 1:
Bir yerin gerçek sıcaklığı (-5 °C) , indirgenmiş sıcaklığı ise 17°C
ise bu yerin denizden yüksekliği kaç metredir?
Cevap:
17- (-5)= 17+5=22 °C
200 m'de 1°C değiştiğinden,
22x200=4400 metredir.
Örnek 2 :
2900 m'de ölçülen sıcaklık (-8 °C) ise bu yerin indirgenmiş sıcaklığı
kaç °C 'dir?
Cevap:
2900/200=14,5 °C sıcaklık artacaktır.
Buna göre (-8)+14,5=6,5 °C 'dir
Örnek 3 :
1800 m yükseklikteki bir merkezin indirgenmiş sıcaklığı 25 °C ise
bu yerin gerçek sıcaklığı kaç °C olurdu?
Cevap:
1800/200= 9°C sıcaklık azalacaktır.
Buna göre,
25-9= 16 °C 'dir.
TERMİK EKVATOR ÇİZGİSİ
Meridyenlerin
en sıcak noktalarının birleştirilmesiyle elde edilen çizgidir. Yer
ekvatoruna göre sapmalar gösterir. Sebepleri: Okyanus akıntılarının
farklılığı ve karasallıktır.
