DIŞ
KUVVETLER
Enerjisini güneşten
alan ve yer şekillerinin oluşmasında yıkıcı etkiye sahip olan
kuvvetlere dış kuvvetler
denir.
TAŞLARIN
ÇÖZÜLMESİ
Fiziksel
(Mekanik ) Çözülme
Kayaların, dış
kuvvetlerin etkisiyle fiziki yapılarında görülen parçalanma,
ufalanma
ve ayrışma
olayıdır.
Mekanik çözülmede
en fazla etkili olan faktör , sıcaklık
farkıdır. Sıcaklık farkı arttıkça
mekanik çözülme de artar.
En fazla görüldüğü
iklim çöl
iklimidir. Ayrıca karasal
iklimlerde de fazladır.Yurdumuzda İç
Anadolu, Doğu
Anadolu Bölgesi’nde
ve
G.Doğu Anadolu Bölgelerinde fazladır.
Kimyasal
Çözülme
Kayaları oluşturan
unsurların eriyerek, kimyasal bileşimlerinin değişmesi sonucundaki ayrışma
olayıdır.
Kimyasal çözülmede
en fazla nem miktarı
etkilidir. Ayrıca sıcaklığın da etkisi vardır. Fakat sıcaklık çözünürlülük
hızında etkilidir. Dolayısıyla yağış
miktarı ve sıcaklık
arttıkça kimyasal çözülme de artar.
En fazla görüldüğü
iklim Ekvatoral iklimdir.
Ayrıca Savan,
Muson
ve ılıman Okyanus
iklimlerinde de fazladır. Yurdumuzda ise bütün kıyı bölgelerimizde
fazladır. En fazla Doğu Karadeniz
Bölümü’nde görülür.
Biyolojik
Çözülme
Bitkiler kökleri
vasıtasıyla kayaları hem mekanik,
hem de kimyasal
yolla ayrışmaya uğratır. Bitkilerin yapmış olduğu ayrışma Ekvatoral
Bölgede, Muson
iklim Bölgesinde ve Ilıman Okyanus
iklim bölgesinde fazladır.
TOPRAK
OLUŞUMU (Pedojenez)
Toprak,taşların
çözülmesi ve içine çeşitli canlı kalıntılarının karışmasıyla
oluşur.
ETKİLİ
FAKTÖRLER
İklim
ve bitki örtüsü:
Kimyasal çözülme ile toprak oluştuğundan, Ekvatoral iklimde toprak oluşumu
çok hızlı iken, çöl ikliminde toprak oluşumu çok yavaştır.
Taşların
özelliği: Karstik arazilerde
toprak oluşumu daha kolaydır.
Arazinin
eğimi: Eğimli arazilerde toprak
oluşumu daha yavaştır.
Zaman:
Kaba bir hesaplama yapacak olursak 1cm toprak için 150-350 yıl
gereklidir.Tarım için en az 60 cm toprak gereklidir. En uygun şartlar altında
tarım toprağı 20.000 yılda oluşur.
TOPRAK
KATMANLARI (Horizon)
 |
A
Horizonu: En üstte, iyice
ayrışmış ve organik maddelerce zengin tabakadır. Ekim-dikim işleri
burada yapılır (40cm).
B
Horizonu: Üstte yıkanan
tuz ve kil gibi maddelerin biriktiği kattır.
C
Horizonu: Temeldeki ana
kayanın iri parçalarından oluşan katmandır.
D
(R) Horizonu: Henüz çözülmeye
uğramamış ana kayadır.
|
A.TAŞINMIŞ
TOPRAKLAR
Dış kuvvetlerin
etkisiyle aşınarak,taşınan maddelerin çukur yerlerde veya düz yerlerde
birikmesiyle oluşur. Ör: Alüvyon, lös,
moren. Bu toprakların ortak özelliği mineral
maddelerce zengin olmalarıdır. Türkiye’de
bunlardan en yaygın olanı alüvyon
toprağı bulunur. Akarsu çevrelerinde görülür.
B.YERLİ
TOPRAKLAR
Ana kayanın
bulunduğu yerde fiziksel ve kimyasal yolla ayrışması sonucu oluşurlar.
Bu toprakların genel özelliğinde daha çok iklim-bitki
örtüsü ve kayanın
özelliği etkilidir.
Bitki kök, dal
ve yapraklarının toprakta
çürümesi sonucu humus oluşur.
Yerli topraklar,
iklim özelliğine göre nemli
ve kurak bölge
toprakları diye ikiye ayrılır.
1.NEMLİ
BÖLGE TOPRAKLARI
Yağışın fazla
olduğu iklimlerde görülür. Toprağın
üst katında yıkanmanın etkisiyle mineral
ve tuz
bileşikleri azdır.
Tundra
Toprağı Kutuplara yakın yerde
görülür. Yılın büyük bir kısmında donmuş halde bulunur. Yaz
mevsiminde bataklık halini alan, tarıma elverişsiz topraklardır.
Podzol
Toprağı:
Orta kuşağın soğuk ve nemli bölgelerinde iğne
yapraklı ormanlar altında oluşmuş
topraklardır. Yıkanmanın etkisiyle açık renklidir. Verimi düşüktür.
Türkiye’de
Batı Karadeniz
Bölümünde görülür.
Kahverengi
Orman Toprağı: Orta kuşağın
nemli ve ılıman bölgelerindeki geniş
yapraklı ormanlar altında
oluşmuş topraklardır. Humus bakımından zengin,
verimli topraklardır.
Türkiye’de
Karadeniz
Bölgesi’nin büyük bir bölümünde , Trakya’nın
kuzeyinde Yıldız Dağlarında,
İç Batı
Anadolu’da, G.Doğu
Toros dağlarında ve yer
yer İç
Anadolu Bölgesi’nin yüksek
yerlerindeki orman örtüsü altında görülür.
Terra-Rossa
Toprakları:
Akdeniz iklim bölgesinde kalkerli arazi üzerinde görülürler.
Demir oksitçe zengin oldukları için kırmızı
renklidirler. Türkiye’de
Akdeniz, Ege ve Güney
Marmara Bölümünde ve G.Doğu
Anadolu Bölgesi’nin
batısında görülürler.
Laterit
Toprağı: Dönenceler
arasındaki sıcak ve nemli iklim bölgelerinde görülen
kırmızı renkli
topraklardır. Organik
ve kimyasal
ayrışma çok hızlıdır. Bunun sonucunda humus
birikimi azdır ve verimi düşüktür. Türkiye’de
bu topraklarla benzer özellik gösteren topraklar
Doğu Karadeniz
Bölümünde görülür.
2.KURAK
VE YARI NEMLİ BÖLGE TOPRAKLARI
Kurak
bölgede oluşan topraklarda yağış azlığı
nedeniyle, yıkanma azdır. Bundan dolayı tuz
ve
kireç oranı fazladır.
Yarı
nemli bölge topraklarında
step bitki örtüsünün çürüyerek toprağa karışması
sonucu humus
birikmesi olur.
Bu sebeple verimlidirler.
Çernozyomlar
(Kara Topraklar)
Ilıman
kuşağın yarı nemli bölgelerinde görülür.
Gür ot topluluğunun çürüyerek toprağa karışmasından
dolayı humus
birikimi fazla
olan dünyanın
en verimli toprağıdır.
Bu
topraklarda erken kış bastırınca reaksiyon
tamamlanmadan duruyor ve organik madde kalıyor.
Bu yüzden humus bakımından zengin.
Türkiye’de
Erzurum-Kars
Bölümü’nde
görülürler.
Kestane
Renkli Step Toprakları
Yağışların
az olduğu step bitki örtüsü altında görülür. Humus birikimi azdır.
Verimi düşüktür. Kireç
ve tuz oranı
yüksektir. Türkiye'de İç Anadolu
, G.doğu Anadolu
ve Doğu Anadolu
Bölgelerinde görülürler.
Çöl
Toprakları
Çöl bölgelerinin
tarıma elverişsiz topraklarıdır. Kimyasal
ve organik çözülmenin
yetersizliğinden dolayı daha çok kum yığınlarından oluşur.